اعتراضات چند روز اخیر، بازار خودرو را عملاً قفل کرده است؛ بهطوریکه حجم معاملات بهشدت کاهش یافته و بخش قابلتوجهی از دادوستدها متوقف شدهاند. غیرفعال شدن برخی پلتفرمهای آگهیدهنده، قطعی یا اختلال اینترنت و نبود مرجع بهروز برای قیمتگذاری، باعث شده فعالان بازار در فضایی آکنده از ابهام و بلاتکلیفی دست از معامله بکشند. این در حالی است که پیش از اعتراضات نیز مجموعهای از عوامل، از جمله مقاومت سیاستگذار در برابر اصلاح قیمت، جنگ تحمیلی ۱۲روزه و جهش نرخ ارز، صنعت و بازار خودرو را وارد دورهای از بیثباتی کرده بود.
بازار خودرو در وضعیت تعلیق
در روزهای اخیر، اگرچه بهصورت رسمی اعلام میشود فرآیند شمارهگذاری خودرو ادامه دارد و معاملات محدودی در جریان است، اما واقعیت بازار چیز دیگری را نشان میدهد. قطعی اینترنت و اختلال در دسترسی به پلتفرمهای خرید و فروش خودرو، از یکسو ارتباط میان خریدار و فروشنده را مختل کرده و از سوی دیگر، نبود قیمت مشخص برای خودروها باعث شده اغلب فعالان بازار از انجام معامله خودداری کنند.
از پنجشنبه هفته گذشته، بسیاری از وبسایتهای معتبر که سالها مرجع اعلام قیمت خودرو در کشور بودهاند، به دلیل شرایط نامعلوم بازار، بهروزرسانی قیمتها را متوقف کردهاند. همین موضوع بر سردرگمی بازار افزوده و عملاً امکان کشف قیمت واقعی را از بین برده است.
ریشههای بحران؛ فراتر از اعتراضات
اگرچه اعتراضات اخیر به تشدید رکود بازار خودرو منجر شده، اما بسیاری از کارشناسان معتقدند وضعیت فعلی، نتیجه انباشت تصمیمات نادرست و نااطمینانیهای اقتصادی و سیاسی از ابتدای سال جاری است. صنعت خودرو پیش از این نیز تحت فشار سیاست قیمتگذاری دستوری، نوسانات شدید ارزی، جنگ ۱۲روزه و در نهایت یکسانسازی نرخ ارز، با شرایط دشواری روبهرو بوده است.
از ابتدای سال، ایرانخودرو پس از واگذاری بخشی از سهام خود به بخش خصوصی، خواستار اصلاح قیمت محصولاتش شد؛ درخواستی که با مخالفت جدی سیاستگذاران مواجه شد. وقوع جنگ تحمیلی ۱۲روزه این موضوع را موقتاً به حاشیه راند، اما پس از فروکشکردن تنشها، ایرانخودرو اقدام به عرضه محصولات خود با افزایشی بیش از ۲۳ درصد کرد. این تصمیم بار دیگر با واکنش منفی سیاستگذاران روبهرو شد و تقابل میان خودروساز و وزارت صمت را تشدید کرد.
در همین بازه، اجرای مکانیسم ماشه از سوی کشورهای غربی، شوک جدیدی به اقتصاد وارد کرد و نرخ ارز را بهطور بیسابقهای افزایش داد. خودروسازان هشدار دادند که افزایش هزینههای تولید، دور زدن تحریمها و رشد نرخ ارز، ادامه فعالیت را بدون اصلاح قیمتها دشوار کرده است؛ با این حال سیاستگذار همچنان بر رشد محدود ۱۵درصدی قیمت خودروها اصرار داشت.
تولید صعودی، بازار ملتهب
نتیجه این سیاستها را میتوان در آمار ۹ماهه تولید خودرو مشاهده کرد. ایرانخودرو، با اتکا به قیمتهای اعلامی خود، توانست روندی نسبتاً صعودی در تولید و فروش داشته باشد، اما در مقابل، سایپا و پارسخودرو عملکرد ضعیفتری از خود نشان دادند. با این حال، بازار خودرو در این مدت همواره با التهاب، رکود مقطعی و شکاف عمیق میان قیمت کارخانه و بازار آزاد مواجه بوده است؛ شکافی که همچنان خودرو را به محلی جذاب برای دلالان و سرمایههای سرگردان تبدیل کرده بود.
اما اعتراضات اخیر حتی همین دلالان را نیز از بازار خارج کرده و به گفته فعالان، بازار خودرو بیش از هر زمان دیگری بلاتکلیف شده است.
سکته بازار از نگاه کارشناسان
حسن کریمیسنجری، کارشناس صنعت خودرو، وضعیت کنونی بازار را «سکته اقتصادی» توصیف میکند و معتقد است در چنین شرایطی نه خریدار تمایلی به خرید دارد و نه فروشنده حاضر به فروش است. به گفته او، ناپایداریهای اجتماعی بهسرعت به ناپایداری اقتصادی تبدیل میشوند و نتیجه آن، افزایش هزینههای تولید و در نهایت رشد قیمتها در آینده خواهد بود.
وی با اشاره به بیثباتی نرخ ارز تأکید میکند که وقتی فروشنده و خریدار نتوانند آینده قیمتها را پیشبینی کنند، بازار عملاً متوقف میشود. از نگاه این کارشناس، افزایش شدید هزینه نهادههای تولید، در کنار سیاست قیمتگذاری دستوری، حاشیه زیان خودروسازان را افزایش داده و فاصله قیمت کارخانه و بازار آزاد را عمیقتر کرده است.
کریمیسنجری همچنین ریشه اصلی تحولات اخیر بازار را نه صرفاً در اعتراضات، بلکه در یکسانسازی نرخ ارز و تداوم ناپایداریهای اقتصادی میداند؛ عواملی که باعث شده بازیگران بازار دست نگه دارند و منتظر روشن شدن شرایط بمانند.
واردات، تولید و بلاتکلیفی ارزی
در بخش واردات نیز شرایط تفاوت چندانی ندارد. هادی سلیمانیملکان، رئیس هیاتمدیره انجمن واردکنندگان خودرو، از توقف ثبتسفارشها و بلاتکلیفی کامل در تخصیص ارز خبر میدهد. به گفته او، اگرچه برخی واردکنندگان پیشتر ارز دریافت کرده و خودروهای خود را خریداری کردهاند، اما ادامه این روند منوط به باز بودن مرزها و نبود اختلال در حملونقل داخلی و بینالمللی است.
وی معتقد است در صورت تداوم شرایط فعلی، ورود حدود چهار هزار خودروی وارداتی تا پایان سال دور از انتظار نیست، اما این موضوع نیز بهشدت به ثبات شرایط اقتصادی و سیاسی وابسته است.
بازار در انتظار رفع ابهام
سهراب دلانگیزان، استاد دانشگاه، با اشاره به تأثیر فضای مبهم بر تصمیمگیری فعالان بازار، تأکید میکند که ابهام موجود، برنامهریزی تولید، انتظارات سودآوری و حتی رفتار خریداران و فروشندگان را مختل کرده است. در چنین فضایی، فروشنده انتظار افزایش قیمت دارد و خریدار امیدوار به کاهش قیمت است؛ نتیجه این تضاد، کاهش شدید حجم معاملات و رکود عمیق بازار خواهد بود.
نگرانی از آینده عرضه
سعید مدنی، مدیرعامل پیشین سایپا، نیز نوسانات شدید نرخ ارز را یکی از عوامل اصلی توقف عرضه میداند. به گفته او، تولیدکنندگان نگراناند که در صورت فروش محصولات با قیمت فعلی، امکان جایگزینی کالا به دلیل رشد نرخ ارز و مشکلات تأمین وجود نداشته باشد. همین نگرانی باعث شده عرضه خودرو بهصورت قطرهچکانی انجام شود.
مدنی هشدار میدهد که اگرچه در حال حاضر بازار از محل ذخایر قبلی تأمین میشود، اما در صورت تداوم این شرایط، تأمین نیاز بازار در ماههای آینده با چالش جدی مواجه خواهد شد.
جمعبندی
آنچه امروز در بازار خودرو مشاهده میشود، حاصل همزمان اعتراضات اجتماعی، ناپایداری اقتصادی، سیاستهای متناقض قیمتی و شوکهای ارزی است. اعتراضات اخیر اگرچه نقش تشدیدکننده داشتهاند، اما بحران بازار خودرو ریشهای عمیقتر دارد؛ ریشهای که تا زمان اصلاح سیاستها، ثبات اقتصادی و شفاف شدن چشمانداز تولید و قیمتگذاری، همچنان بازار را در وضعیت رکود و بلاتکلیفی نگه خواهد داشت.